5 YAŞ ... GELİŞİM ve BİREY BAŞLIYOR ... KENDİNİ TANIYAN ve BİLEN ÇOCUK

5 yaş çocukları etraflarındaki kişilerin duyguları ve ihtiyaçları konusunda çok hassastırlar. Sıra beklemek veya oyuncakları ya da diğer şeyleri paylaşmak eskisinden daha kolaydır. “en iyi arkadaşlar” önem kazanmaya başlamıştır.

Çocuk anaokuluna gidiyorsa onun için önemli konu sosyal ilişkilerdir. Her birinin çok farklı ve kendine has kişilik özellikleri, yetenekleri ve ilgi alanları olması sebebiyle 5 yaş çocuklarıyla ilgili genellemeler yapmak neredeyse yetişkinlerle ilgili genellemeler yapmak kadar zordur. 5 yaşların gerçekleştireceği gelişim aşamalarını genel olarak şu şekilde özetleyebiliriz:

Fiziksel gelişim : Beş yaş çocukları giyinme, soyunma, düğme ilikleme, fermuar açma ve kapama gibi konularda zorluk çekmeyecektir. Buna karşın bağcık bağlamak için biraz daha çalışması gerekecektir. Esasında bağlamayı öğrenmeleri pratik yapmalarına bağlıdır. Tuvalet işleri konusunda tamamen bağımsızlık kazanmış olmaları beklenir (popolarını silmekte henüz tam olarak başarılı olmasalar bile!).

Beş yaş çocukları oyuncaklarını toplayabilir ve yatağını düzeltebilir. Ayrıca ufak tefek ev işlerinde size yardımcı da olabilirler. Örneğin çocukların çoğu kek malzemelerini karıştırmaktan ya da çiçekleri sulamaktan çok hoşlanırlar.

Çocukların çoğunun ilk süt dişi beş ile altı yaş civarında düşer ve yerine kalıcı dişler gelmeye başlar.

Fiziksel gelişimini desteklemek için : Beş yaş çocuğunuzun fiziksel gelişimini desteklemek amacıyla ilk yapmanız gereken şey ise gayet açık: teşvik etmek! Çocuğunuz yeni bir şey yapmaya çalıştığında mutlaka takdir etmeli ve uğraşmaya devam etmesi için uyarmalısınız.

Ancak ne yapın edin, hemen yardım etmeye kalkışmayın! Yeni bir beceriyi kazanmak için yeterli zamana sahip olması gerekir. Hazır olmadığı bir şey için de zorlamamalısınız.  Örneğin ayakkabısının bağcıklarını bağlaması vakit alıyorsa, bunun için onu eleştirmeyin, ihtiyacı olan zamanı verin. Yeni becerileri konusunda ne kadar çok antrenman yaparsa o kadar hızlı ve başarılı olacaktır. Son olarak, çocuğunuzun yaptığı işleri kesin olarak peşinden bir de siz düzeltmeyin.

Dil gelişimi/Zihinsel gelişim : Beş yaş çocuğunun konuşmasının düzgün, net ve akıcı olması beklenir. Bu yaştaki bir çocuk olan bitenleri anlatabilir, insanları ayrıntılı olarak tarif edebilir ve yerinde sorular sorabilir. Nesnelerin ne işe yaradığını anlatabilir, uzun ve karmaşık cümleler kurabilir. Sohbetleri ve filmleri rahatlıkla takip edebilir.

“r” harfi yerine “y” harfini kullanmak ya da bazı kelimelerde hecelerin yerini karıştırmak (rüya yerine yüra gibi) olabilse de, bu hafif telaffuz sorunları ilerleyen zamanlarda kaybolacaktır ve genellikle önemli bir sorun belirtisi olarak değerlendirilmez.

Beş yaşındaki bir çocuk yaklaşık olarak 13.000 kelimeyi anlar ve 5-8 kelimeli cümleler kurar. Tartışmayı ve mantık yürütmeyi sever, “çünkü” gibi kelimeleri sıklıkla kullanır. Bilmecelerden ve şakalardan hoşlanır. Sebep-sonuç ilişkilerine ilgi duyar.

Öykülerin başı, ortası ve sonu olduğunu anlar, öyküleri hatırlar ve anlatır. Dikkat yelpazesi geniştir ve iyi konsantre olur. Öyküler yaratmaktan ve bunları anlatmaktan, esprilerden ve şakalardan hoşlanır. Yazıların soldan sağa ve yukarıdan aşağı doğru okunduğunu anlar. Harfleri yazmaya çalışmayı sever ve bazı harfleri ve rakamları tanır. İnsan, hayvan ve nesneleri temsil eden resimler çizer. Öğretilirse adres ve telefon numarasını aklında tutabilir.

“Önce-sonra”, “yukarıda-aşağıda”, “daha az-daha fazla”, “aynı” gibi kavramları ve dün, bugün ve yarın gibi zaman kavramlarını anlar. Beş yaş çocuklarının çoğu harfleri ve özellikle de kendi isimlerini yazmayı başarırlar.

Sosyal ve Duygusal Gelişim : Beş yaş çocukları basit kurallar içeren oyunları keşfederler ve taklit oyunları oynamak amacıyla arkadaşlarını ve oyuncakları organize ederler. Kuralları anlar ve bunlara saygı gösterir. Genellikle izin istemeyi bilir. Almayı ve vermeyi bilir ve bundan zevk duyar. Sıralarını bekler ve paylaşımda bulunurlar ancak bunu her zaman istemeyebilirler. Ayrıca oyunda yalnızca “en iyi arkadaşları” ile birlikte olmak arzusu ile diğer çocukları dışlayabilirler. Genellikle kendi cinsiyetinden 1 ya da 2 arkadaşla oynamayı tercih ederler ve başka çocuklar oyuna katıldığında oyunun patronu gibi davranıp, diğer çocukları yönetmeye çalışırlar. Kendi başına da memnuniyetle ve bağımsız olarak oynar.

Halen gerçek ve hayali olan arasındaki farkı zaman zaman karıştırır. Sıklıkla yüksek sesler, karanlık, hayvanlar ve bazı insanlardan korkar. Buna karşın daha küçük çocuklara kıyasla korkuları daha azdır, çünkü artık dünyayı daha iyi tanımaktadır.

Kas gücü ve motor becerilerini test etmekten hoşlanırlar, ancak henüz duygusal olarak başka çocuklarla rekabet etmeye hazır değildirler. Öfke ve kıskançlık duyguların fiziksel yollarla ifade edebilir. Zaman zaman diğer çocukları eleştirir ve kendi hatalarından dolayı utanır.

Kendi kararlarını vermekten hoşlanır. Beş yaş çocukları doğru ile yanlışı birbirinden ayırmaya başlar ve sürekli olarak “doğru” olanı yapma ve yetişkinlerin onayını alma arzusu duyarlar. Ancak yine de hikayeler uydurmaya ve yapmamaları gereken bazı şeyleri yapmaya da devam ederler. Yetişkinlerle ve diğer çocuklarla sohbetler kurarlar. İnsanlar arasındaki ilişkileri ve aileler arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları anlarlar. Diğer insanların duyguları konusundaki hassasiyetleri artar ve başka insanlar üzgün ya da öfkeli olduklarında bunu fark ederler.

Yeni şeyleri denemekten ve risk almaktan hoşlanırlar. Kendilerini “büyük” hissederler ve kendilerinden küçük çocuklar karşısında büyük olmakla övünürler. Güzel bir espri anlayışları vardır ve büyüklere şakalar yapmaktan ve onları güldürmekten zevk duyarlar. Ancak zaman zaman da uzaklaşmak ve yalnız kalmak ihtiyacı duyarlar.

Beslenme : Beş yaş çocukları harika bir yemek arkadaşı olurlar. Masayı hazırlamaya yardım etmeye, menüden istedikleri yemeği seçmeye, kendi kendilerine servis yapmaya ve bir yandan yemek yerken diğer yandan sohbet etmeye bayılırlar. Beş yaş çocukları sık sık masadan kalkma ihtiyacı duyarlar ve sürekli aynı şeyleri yemek isterler. Yemek masasındaki sohbeti yönetmek isterler ve bundan dolayı da yemeklerini bitirmeleri uzun zaman alır.

Bu yaş çocuklarına yemek seçimleri konusunda rehberlik etmek şarttır. Ailenin yönlendirmemesi durumunda çocuklar sebzeler ve diğer sağlıklı gıdalar yerine patates kızartması, şeker, çikolata gibi besin değeri taşımayan yiyecekleri tercih ederler. Öte yandan sağlıklı beslenme ve yeterli vitamin ve besinleri almaları çok önemli olmakla birlikte, her zaman tabaklarını silip süpürmeleri ya da yetişkinleri doyuracak porsiyonları tüketmeleri beklenmemelidir.

Uyku : Yatağa gitmekte zorlanan ancak sabahları erkenden uyanan daha küçük çocuklara kıyasla yatağa gitmeleri daha kolay olur, ancak sabah uyanmakta güçlük çekerler! Daha önceden beri gelen yerleşik bir uyku rutini olan çocuklar her zaman için uyku konusunda daha rahattırlar. Beş yaş çocukları uyku öncesi masal faslına bayılırlar. Üstelik artık masalları sadece dinlemekle kalmaz, kitaplara kendi kendine bakmaktan da hoşlanır. Bazıları çeşitli kelimeleri tanıyabilir ve hatta kendi kendine okumaya dahi başlayabilir.

Bunlara dikkat!
Çocuğunuzun becerilerini sürekli olarak yaşıtları ile kıyaslamak doğru değilse de, olası sorunları zamanında belirleyebilmek amacıyla dikkatli olmakta da yarar vardır.
Çocuğunuz başka çocuklarla oynayamıyor veya çoğunlukla utangaç ya da çekingen davranıyorsa;
İyi uyuyamıyor ve sık sık kâbuslarla uyanıyorsa;
Çatal-kaşık kullanamıyor veya boya kalemini doğru bir şekilde tutamıyorsa;
Sık sık korkulu, üzgün oluyor ya da sizden ayrılamıyorsa;
Halen tuvalet konusunda sorunları varsa, bunları doktorunuza bildirmeyi ihmal etmeyin.

PSİKOMOTOR GELİŞİM

1.  Denge tahtasında ileriye-geriye doğru yürür.

2.  Başlama ve durma komutlarına uyarak tempolu yürür.

3.  Kendi başına ip atlar.

4.  Kendi bedeni etrafında döner.

5.  Ayak değiştirerek merdiven iner ve çıkar.

6.  Atma ve tutma davranışlarını gerektiren etkinliklere katılır.

7.  Yardımla sekerek yürür.

8.  Ritmik hareketleri yapar.

9.  Topu yakalayabilmek için ellerinden çok kollarını kullanır.

10. Orta boy topu yerde birden fazla sıçratır.

11. Parmak ucunda koşar.

12. Topukları üzerinde koşar.

13. Yaklaşık 30 cm. yükseklikten atlar.

14. Ritmik olarak seker.

15. Tek ayak üzerinde 8-10 saniye durur.

16. Düşmeden 10 kez öne doğru çift ayak sıçrar.

17. Kâğıt üzerine çizilmiş basit şekilleri keser.

18. Hamur gibi yumuşak materyalleri kullanarak 2-3 parçadan oluşan şekiller yapar ve bunlardan bir kompozisyon oluşturur.

19. Modele bakarak daire, kare, dikdörtgen ve üçgen çizer.

20. Yatay, dikey, eğri ve eğik çizgileri ve bunların kombinasyonlarını çizer.

21. İşaret parmağı ile diğer elinin parmaklarını sayar.

22. Üç metre uzaktaki hedefe top atar.

23. Baskı ve yapıştırma işlemlerini düzgün olarak yapar.

24. Yetişkin gibi kalem tutar.

25. 1-5 arası rakamları kopya eder.

26. İsmini kopya eder.

27. Eksiklerle çizilmiş insan resmini tamamlar.

28. Ev, araba, insan, ağaç gibi tanıdık resimleri çizer ve bunlardan bir kompozisyon oluşturur.

ÖZ-BAKIM BECERİLERİ

1. Elini, yüzünü yıkar, kurular.

2. Kendi kendine giyinir, soyunur.

3. Giysilerindeki düğmeleri ilikler, çözer.

4. Yemek yerken uygun araç gereci kullanır.

5. Dişlerini fırçalar.

6. Saçlarını tarar.

7. Bıçakla yumuşak nesneleri keser.

8. Bıçakla ekmeğine yumuşak nesneleri sürer.

9. Ayakkabılarını bağlar.

10. Tabağına servis tabağından yiyecek alır.

11. Duruma ve hava şartlarına uygun giyecekler seçer.

12. Tuvalet gereksinimi ile ilgili işleri yapar.

SOSYAL DUYGUSAL GELİŞİM

1. Toplum içinde kendisinden beklenen uygun davranışları gösterir.

2.  Kızgınlık, mutluluk, sevgi gibi duygularını belli eder.

3.  Başkalarının duygularını anlar.

4.  Kurallı oyunların kurallarına uyar.

5.  Başkalarına oyunun veya etkinliğin kurallarını açıklar.

6.  Sorumluluk alma ve kurallara uyma davranışlarını gösterir.

7.  Kendine güven duyar. 

8. Yeni ve alışılmamış durumlara uyum sağlar.

9.  Yapı-İnşa oyunları plânlar ve oynar.

10. Grup kurallarına uyar.

11. Kendi arkadaşlarını kendisi seçer.

12. Zaman, yer ve ayrıntılarla ilgili bilgi verildiğinde gerçeğe yakın dramatik oyunlar oynar.

13. Sorulduğunda ailesi ile ilgili bilgi verir.

14. Sorulduğunda adresini ve telefon numarasını söyler.

15. İş birliğine dayanan oyunlara katılır.

16. Kendisini ifade etmede özgün yollar kullanır.

17. Duygusal durumunu ifade etmede dramatik oyunu ve çeşitli araçları kullanır.

18. İstediklerine ulaşmada sosyal olarak kabul edilebilir davranışlar gösterir.

19. Kendi cinsiyetinden memnuniyet duyar.

BİLİŞSEL GELİŞİM

1.Bedeninin parçalarını kendi üzerinde adlandırır ve resimle eşleştirir.

2.Artık materyalleri kullanarak özgün bir ürün oluşturur.

3.10-25  parçalı yap-bozu yapar.

4.Aynı dokuya sahip 6-10 nesneyi eşleştirir.

5.Aynı dokuya sahip 6-10 nesneyi gruplar.

6.İki üçgeni birleştirerek kare yapar.

7.20'ye kadar atlamadan sayar.

8.1-10 arasında verilen nesne grupları ile rakamları eşleştirir.

9.Nesneleri kullanarak toplama ve çıkarma yapar (1’den 10’a kadar).

10.Yaşadığı şehrin ve sokağın adını söyler.

11.Dün, bugün ve yarın ile ilgili konuşur.

12.Daha önce  dinlediği öyküleri içeriğine uygun olarak anlatır.

13.Nesneleri bir özelliğine göre (renk, şekil, boyut gibi) gruplandırır.

14.Sorulan sorulara  kendine özgü cevaplar verir.

15.Nesnelerin bir sıra içindeki konumunu (birinci, ikinci, üçüncü gibi) isimlendirir.

16.Haftanın günlerini sırasıyla söyler.

17.Kısa bir süre gösterilip gizlenen resimdeki nesneleri hatırlar.

18.Sağını- solunu gösterir.

19.Gösterilen  iki  resimden birinde var olan farklılıkları gösterir.

20.Günlük yaşamda kullanılan sembolleri tanır.

21.Yarım ve bütün olan nesneleri gösterir.

22.Belli bir olaydan sonra ne olacağını tahmin eder.

23.Nesneler arasındaki benzerlik ve farklılıkları  gösterir.

24.Eşleştirme, ilişki kurma, gruplandırma ve sıralamayı neye göre yaptığını açıklar.

25.Basit neden- sonuç ilişkilerini açıklar.

26."En az, en çok, birkaç"ın anlamını bilir ve uygun davranışı gösterir.

 

DİL GELİŞİMİ

1.Günlük deneyimlerini anlatır.
2.Birbirini izleyen üç emir tümcesinde istenileni sırası ile yerine getirir.
3.Tekil ve çoğul ifadeleri birbirine dönüştürerek kullanır.
4.Bazı sözcüklerin eş ve karşıt anlamlarını bilir.
5.“Ne zaman, neden, nasıl ?” gibi soru sözcüklerini içeren soruları cevaplar.
6.“Çünkü daha sonra” gibi bağlaçlar kullanarak konuşur.
7.Olayları oluş sırasına göre anlatır.
8.Yer bildiren sözcükleri yerinde ve doğru olarak kullanır.
9.İsteklerini  uygun tümcelerle ifade eder.
10.Birleşik tümceler kullanır.
11.Basit şakalar yapar.
12.Tümcelerinde genellikle özneye uygun fiil kullanır.
13.Kullandığı tümce yapıları yetişkininkine yakın olur.
14.Soyut ifadeleri anlar.

YUNUS YUVA – ergin sokak no:24 tandoğan - ANKARA - info@yunusyuva.com